Boyabat Köy Evlerinin Gizli Mimarisi

Boyabat köylerindeki kandil evler, açık sofalı planları ve ahşap mimarisiyle yok olma tehlikesi altındaki kırsal mirası gözler önüne seriyor.

Boyabat Köyleri ve Kırsal Yerleşim Dokusu

Boyabat ilçe sınırları içinde yer alan köylerde, ortalama hane sayısı genellikle 20–50 arasında değişmektedir. Bununla birlikte bazı köylerde hane sayısı 10’un altına düşerken, idari olarak birleştirilmiş köylerde 100’ün üzerinde konut bulunmaktadır. Ova tabanında ya da yamaçlarda kurulmuş olan Boyabat köyleri, birbirine yakın konumlanan evler ve eklenti yapılarından oluşan kompakt bir yerleşim düzeni sergilemektedir.

Tarım ve hayvancılığın temel geçim kaynağı olduğu bu köylerde, kırsal yaşam mekânsal olarak da mimariye yansımaktadır. Köy evlerinin zemin katlarında büyükbaş hayvan damları, odunluklar ve kümesler yer almakta; evlerin yanında koyun ve keçiler için ahır ve yamalıklar, yakın çevrede ise samanlıklar bulunmaktadır. Bahçelerde ya da tarım alanlarına yakın konumlarda ise artı ürünlerin depolanması amacıyla inşa edilmiş ahşap ambarlar yaygın olarak görülmektedir.

Köy Merkezleri ve Ortak Kullanım Yapıları

Boyabat köylerinin merkezinde genellikle bir cami yer almakta, ancak hane sayısı az olan köylerde cami bulunmamaktadır. Bu köylerin sakinleri, birkaç köy veya mahallenin ortak kullandığı ve “Cuma Camisi” olarak adlandırılan merkez camilerden yararlanmaktadır. Cami dışında köylülerin ortak kullanımına açık yapılar arasında köy çeşmesi, suvatlık (çamaşır yıkama alanı) ve köye gelen misafirlerin konaklaması için yapılmış misafirhaneler bulunmaktadır.

Misafirhaneler, yörede “köy odası” olarak adlandırılmakta; bazı örneklerde fevkani ahşap yığma camilerin orta katlarında yer almakta, bazı durumlarda ise bağımsız ahşap yığma yapılar olarak inşa edilmektedir. Geçmişte yalnızca bir köyde mektep bulunduğu bilinmekte, bu nedenle eğitimin çoğunlukla camilerde Kur’an okutma yoluyla verildiği düşünülmektedir.

Köy Evlerinin Yerleşimi ve Sokak Dokusu

Boyabat köylerindeki geleneksel evler, büyük parseller üzerinde ve ayrık düzende inşa edilmiştir. Evler, birbirlerinin manzarasını kesmeyecek şekilde doğal çevreye yönlendirilmiş, bazen parselin ortasına, bazen de sokak hattını tanımlayacak biçimde yol kenarına veya köşelere yerleştirilmiştir. Ev bahçeleri kimi zaman taş duvarlar veya ahşap çitlerle sınırlandırılmış, kimi zaman ise tamamen açık bırakılmıştır.

Köy içi ulaşımı sağlayan sokaklar genellikle kaplamasız, toprak zeminli olup, topoğrafyaya uyumlu ve kıvrımlı bir doku sergilemektedir. Bu sokak düzeni, Boyabat köylerinin doğal çevreyle kurduğu güçlü ilişkinin önemli bir göstergesidir.

Günümüzde Boyabat Köylerinde Nüfus Değişimi

Günümüzde Boyabat köylerinin nüfusu, kırsaldan kente göç nedeniyle önemli ölçüde azalmıştır. Nüfus yıl içinde mevsimsel değişiklik göstermekte; bazı köyler kış aylarında tamamen boş kalmakta, yaz aylarında ise köylerine tatil amacıyla dönenler sayesinde geçici bir nüfus artışı yaşanmaktadır. Bu durum, kırsal mimari mirasın sürdürülebilirliği ve korunması açısından önemli sorunları beraberinde getirmektedir.

Boyabat Köy Evlerinin Mimari Biçimlenmeleri

Boyabat köy evlerinin ana yapım malzemesi ahşaptır ve yörede en çok kullanılan ağaç türü, reçineli yapısı ve dayanıklılığı nedeniyle çam ağacıdır. Bölgenin orman varlığı açısından zengin olması, ahşabın geleneksel konut mimarisinde yaygın şekilde kullanılmasını sağlamıştır. Boyabat köylerinde, Anadolu’da çantı ev, yöresel kullanımda ise kandil ev olarak adlandırılan ahşap yığma evler çoğunluktadır. Bunun yanı sıra, tamamen ahşap çatkılı ya da ahşap yığma ve ahşap çatkı tekniklerinin birlikte kullanıldığı karma yapım sistemlerine de rastlanmaktadır.

Çantı ya da yöredeki adıyla çandı, sözlük anlamı itibarıyla birbirine çivisiz geçmelerle bağlanmış kereste anlamına gelmektedir. Kandil terimi ise kalın ve geniş biçilmiş kereste için kullanılmaktadır. Boyabat köylerinde, bu biçilmiş kalasların üst üste yığılması ve köşelerde çivisiz geçme teknikleri ile birleştirilmesiyle inşa edilen yapılara kandil ev adı verilmektedir. Bu bağlamda, çantı ev ile kandil ev terimlerinin aynı yapım tekniğini ifade ettiği anlaşılmaktadır. Kandil adının, Latince candere (yanmak) kelimesinden türediği ve ahşabın kolay yanabilir özelliğine atıfta bulunduğu düşünülmektedir.

Kandil evler yalnızca Boyabat köylerinde değil; Durağan (Sinop), Taşköprü (Kastamonu) ve Kargı (Çorum) gibi aynı tarihsel, kültürel ve geleneksel geçmişe sahip komşu ilçelerin köylerinde de görülmektedir. Bu durum, söz konusu ahşap yığma yapı geleneğinin bölgesel bir mimari karakter taşıdığını göstermektedir.

Köy Evlerinin Parsel İçindeki Konumlanışı

Boyabat köylerinde geleneksel evler genellikle birbirlerinden uzak, yamaçta ya da düzlük alanlarda inşa edilmiş olup seyrek dokulu bir yerleşim karakteri sergilemektedir. Evlerin bir kısmı bulundukları parselin sokak kenarında veya köşesinde konumlanmakta ve bu evlere giriş doğrudan sokak üzerinden sağlanmaktadır. Bazı örneklerde ise sokak kenarında yer alan evlere, sokağa paralel uzanan avlu ya da bahçe üzerinden giriş yapılmaktadır.

Evlerin çoğunda, konutun önünde, yanında veya arkasında yer alan bahçeler ve avlular, çitler ya da taş duvarlarla sınırlandırılmıştır. Bununla birlikte, bazı geleneksel evler parselin orta bölümünde konumlanmakta; bu durumda bahçe, sokak ile ev arasında yer almakta ve giriş bahçe aracılığıyla sağlanmaktadır. Bazı örneklerde ise parsel sınırlarını belirleyen herhangi bir çit veya duvar bulunmamakta, bu nedenle parsel üzerindeki yapı oturumu net olarak algılanamamaktadır.

Topoğrafya ile Uyumlu Mimari Çözümler

Yamaç arazide inşa edilen Boyabat köy evleri, doğal topoğrafyaya uyumlu biçimde şekillenmiştir. Bu evlerde zemin katlarda yer alan ahşap taşıyıcı dikmelerin boyları, manzaraya bakan ön cephede daha uzun, arka cephede ise (tuvalet ve kiler gibi servis mekânlarının bulunduğu yönlerde) daha kısa tutulmuştur. Bu yöntemle üst katların dengeli bir biçimde kurulması sağlanmış ve arazi eğimi, yapısal bir avantaja dönüştürülmüştür.

Boyabat Köy Evlerinde Plan Özellikleri

Boyabat köy evlerinin plan şeması, Türklerin Anadolu’da geliştirdiği en özgün konut tiplerinden biri olan dış (açık) sofalı ev tipine dayanmaktadır. Bu plan düzeni, 16. yüzyıldan itibaren Anadolu’nun doğusundan Balkanlara kadar uzanan geniş bir coğrafyada yaygın olarak kullanılmıştır. Erkek egemen aile yapısı, tarıma dayalı ekonomi ve Türk-İslam aile modeli, dış sofalı plan şemasının oluşumunda belirleyici olmuştur. Kentli yaşam geleneğinin bulunmadığı yarı kırsal çevrelerde, dış, açık sofalı evler en uygun mekânsal çözüm olarak benimsenmiştir.

Boyabat ve çevresindeki köylerde yüzyıllardır yaşayan Yörük Türkleri, evlerini dış mekânla iç içe bir yaşam sunan açık sofalı plan şeması ile inşa etmiştir. Geleneksel yaşam biçiminde değişimin yavaş olması, plan şemaları ve yapım tekniklerinin 1950’li yıllara kadar büyük ölçüde değişmeden kullanılmasını sağlamıştır.

Dış Sofa ve Mekânsal Kullanım

Genellikle iki katlı, bazı örneklerde ise üç katlı olan Boyabat köy evlerinde dış sofa, çoğunlukla en üst katta yer almakta ve odaların önünde, dış ortama açılan ana mekânı oluşturmaktadır. Dış sofa; üç kenarıyla tamamen açık olabildiği gibi, soğuk iklim koşulları nedeniyle yalnızca bir kenarı ya da köşesi açık bırakılarak yarı açık biçimde düzenlenebilmektedir. Dağ köyleri ve yaylalarda sofa çoğunlukla tamamen kapalı, daha ılıman olan ova köylerinde ise yarı açık sofa kullanımı yaygındır.

Evin odak noktası olan yarı açık sofa; ailenin bir araya geldiği, sohbet ettiği, konuk ağırladığı, yaz aylarında uyuduğu ve ev içi üretimin gerçekleştirildiği çok işlevli bir yaşam mekânıdır. Sofanın manzaraya hâkim köşesinde, ahşap ayaklar üzerinde yükseltilmiş bir oturma alanı bulunmakta; bu alan yörede kaldırım ya da çıkma olarak adlandırılmaktadır. Sofada ayrıca dokuma tezgâhı, herkil (küçük ambar), sütlük dolabı gibi işlevsel donatılara da yer verilmektedir.

Aralık, Odalar ve Servis Mekânları

Boyabat köy evlerinde sofa, çoğunlukla odaların arasına doğru eyvan benzeri bir biçimde uzanmakta ve odaların arkasında yer alan tuvalet ve kiler mekânlarının bulunduğu koridora geçiş sağlamaktadır. Sofanın bu ara bölümüne yörede aralık adı verilmektedir.

Yaşam katını oluşturan üst katlarda yer alan odalar, Türk ev geleneğinde olduğu gibi çok işlevli olarak düzenlenmiştir. Odalarda; sedir, ocak, yüklük, dolaplar, gusülhane dolabı ve raflar yer almaktadır. Oda pencereleri oldukça küçük olup yörede cam olarak adlandırılmaktadır.

Üst kattaki diğer mekânlar tuvalet ve kilerdir. Bu mekânlar, genellikle iki odanın arkasında oluşturulan dar bir koridorun iki ucunda konumlandırılmıştır. Aralık ile bu koridorun birleştiği noktada ahşap lavabo/abdestlik yer almaktadır. Tuvaletler, zemin kattaki kemrelik (hayvan gübresi biriktirme alanı) üzerine denk gelecek şekilde yerleştirilmiş, böylece atıkların gübreyle birleşmesi sağlanmıştır.

Zemin Kat ve Kat Kullanımları

Boyabat köy evlerinin zemin katları, samanlık, ahır ve tarım aletlerinin depolandığı alanlar olarak kullanılmaktadır. Taş ayaklar üzerine oturan ahşap dikmeler, zemin katı sınırlandırmakta; bu alan bazen tamamen açık, bazen daraba, taş duvar veya yığma kütük duvarlarla kısmen ya da tamamen kapalı biçimde düzenlenmektedir. Zemin katın bir bölümünde ya da tamamında hayvan damı, ambar, kümes ve samanlık yer alabilmektedir.

Üç katlı evlerde orta kat; kışlık oda, ambar veya depo olarak kullanılmakta ya da üst kata benzer bir plan düzeniyle yaşam katı olarak düzenlenmektedir.

Direk Sayısına Göre Plan Tipleri

Boyabat köy evlerinin plan şemaları, dış sofanın kenarlarına dizilen oda sayısına göre çeşitlenmektedir. Oda sayısı en az bir, en fazla dört olabilmektedir. Bu sayı, zemin kattaki ahşap dikme (direk) sayısına göre adlandırılmaktadır:

Altı direkli evler: Tek odalı
Dokuz direkli evler: İki veya üç odalı
On iki direkli evler: Üç veya dört odalı

Tek Odalı Evler

En küçük plan tipidir. Zemin katta altı ahşap direk, üst katta ise bir odanın önünde yarı açık dış sofa yer almaktadır. Sofaya bahçeden ahşap merdivenle çıkılmakta, tuvalet ve lavabo genellikle odanın yanındaki veya arkasındaki koridora yerleştirilmektedir.

İki Odalı Evler

En yaygın plan tipidir. Dokuz direkli zemin kat üzerinde, dış sofanın uzun kenarına iki oda, aralarında aralık, aralık bitiminde ise ahşap lavabo bulunmaktadır. Odaların arkasında tuvalet ve kiler mekânlarının yer aldığı koridor konumlanmaktadır.

Üç ve Dört Odalı Evler

On iki direkli evlerde üst katta üç ya da dört oda yer almakta, dört odalı evlere ise nadiren rastlanmaktadır. Üç odalı örneklerde, üçüncü oda çoğunlukla ahşap çatkılı ve kerpiç dolgulu olarak inşa edilmekte ve daha fazla pencereye sahip olduğu için camlı ev olarak adlandırılmaktadır. Bu oda genellikle konuk odası veya kışlık oda işlevi görmektedir.

Merdiven ve Dolaşım

Ahşap merdivenler, tüm Boyabat köy evlerinde sofanın içinde yer almakta; merdiven basamakları ahşap limon kirişler üzerine oturtulmakta ve bazen rıhtlı, bazen rıhtsız olarak düzenlenmektedir.